آذربایجان غربی

"و لاتجسَّسوا" در روزنامه نگاری تحقیقی

  • سه شنبه, مهر 17 1397
  • اندازه قلم کاهش اندازه قلم افزایش اندازه قلم

ندا عبدی: خبرنگار با شنیدن جمله: «فلانی فقط تزئینات داخلی خانه اش 3 میلیارد هزینه برداشته!» از یک مکالمه کوتاه، کنجکاو شده و به دنبال منبع این پول می گردد. طی مکاشفه ای که با خود دارد، به این نتیجه می رسد که فلانی مدیرعامل شرکت است و احتمال رانت خواری یا جابجایی ردیف بودجه توسط وی دور از ذهن نیست.

او در جستجوی نامحسوس مدارک معتبر، از افراد دیگری نیز چنین حدس و گمان هایی شنیده، چند کپی و عکس از مدارک دست چندم به آرشیو نشریه آورده و شروع به نوشتن می کند. اینکه آن مدارک را چه کسی در اختیارش قرار داده، مهم نیست و خبرنگار که گمان می کند راه روزنامه نگاری تحقیقی در پیش گرفته، پا به میدان افشاگری می گذارد. اما در نهایت به جای مدال افتخار، دستبند سرد زندان نصیب اش می شود.

شاید کلیشه ای ترین تعریف برای رویارویی با مقوله ارتباطات در عصر حاضر، همان عبارت معروف «عصر انفجار اطلاعات» باشد. اما این انفجار خبر –که همیشه در ردیف آگاهی نیست- امروز به ثانیه ها بند است. امروزه رسانه ها برای انتشار سریع تر خبر به قول معروف با هم «کل می اندازند» و مسابقه می دهند. اما در وضعیتی که انتشار خبر با به منصه ظهور رسیدن پیام رسان های موبایلی که گوی سبقت را از شبکه های اجتماعی ربوده اند، به ثانیه ها بند است، می توان مدعی شد که در خبر، گاه دقت و صحت فدای سرعت می شوند. اخلاق و حرفه ای گری از خبر هجرت کرده و بر تن عریان خبر، جامه ای مرکب از واقعیت و حقیقت با تار و پود خیال، حدس و حتی دروغ بافته می شود. حال در دنیای تاروپودهای تنیده از دروغ و واقعیت، سرنخ را یک «روزنامه نگار تحقیقی» جستجو کرده و بر سیاهی جهل فایق می آید. اما تفاوت روزنامه نگاری تحقیقی با تجسس در احوال دیگران چیست؟

محمد مهدی فرقانی در مصاحبه ای روزنامه نگاری تحقیقی را اینگونه تعریف کرده است: «روزنامه‌نگاری تحقیقی نوعی روزنامه‌نگاری افشاگرانه علیه سوء استفاده، فساد، لغزشها و خطاها است که بیشتر در دستگاههای دولتی و در ساختار فرمال و رسمی کشور صورت می‌گیرد. علت تأکید آن بر ساختار دولتی هم این است که معمولا در همه ساختارهای سیاسی اعم از سرمایه داری و غیر سرمایه داری، به هر حال تمرکز و کنترل منابع مالی، انسانی، تخصصی و علمی، مستقیم یا غیر مستقیم در اختیار دولت است. بنابراین امکان سوء استفاده و لغزش و خطا در این بخش بیشتر است. علاوه بر این، دولت به خصوص در ساختارهای دموکراتیک، نماینده مردم است. بنابراین مردم حق نظارت بر عملکرد دولت را دارند و این حق نظارتشان از طریق روزنامه نگارها و رسانه ها، به ویژه از خلال گزارشگری تحقیقی می‌تواند اعمال شود.»

روزنامه نگاری تحقیقی از سخت ترین، خطرناک ترین و حرفه ای ترین انواع روزنامه نگاری بوده، در حیات و ممات دولت ها و آرامش یا تشویش اذهان ملت ها نقش ایفا می کند. بنابراین دقت در کسب و نگهداری منابع اطلاعاتی در چندین نسخه -بیش از سایر انواع روزنامه نگاری- را طلب می کند. اما نکته حایز اهمیت در این شاخه از روزنامه نگاری، اطمینان از وقوع خبر و سپس پیگیری مجدانه آن و رسیدن به نتیجه بر پایه منابع مؤثق و قابل تکیه است. چرا که نگارش خبر، تحلیل، نقد و تفسیر بر پایه حدس و گمان، آسان ترین و در عین حال غیراخلاقی ترین کار ممکن برای یک روزنامه نگار است.

اما «قرآن» که قانون اساسی زندگی در جامعه اسلامی است، برخلاف قواعد خبررسانی و خبرنویسی رایج در علم ارتباطات که قائده و ضابطه ثابتی نداشته و بر نیاز و خواست مخاطب استوار شده، معیارها و اصولی ارزشمندتر دارد که مصالح مخاطب نیز در آن تعریف شده است. در قرآن کریم معیارها و شاخص هایی را برای خبرنویسی تدوین شده که می توان آنها را به عنوان الگویی کامل به عناصر و ارزش های خبری پیوند داد.

یکی از معیارهای مورد تأکید قرآن، صداقت و بیان واقعیت است. هر چند در مذمت دروغ و دروغ پردازی آیات فراوانی در قرآن ذکر شده، اما در آیه 111 سوره یوسف بر بیان واقعیت تأکید شده است: «در سرگذشت آنان، درس عبرتی برای صاحبان اندیشه است. اینها اخبار دروغ نیست، بلکه در انطباق با مفاد کتاب های پیشین است.» در این آیه علاوه بر اینکه بر جعلی نبودن اخبار تأکید شده، به استناد خبر به منابع دیگر نیز اشاره و راستگویی در عین موثق بودن اخبار و داشتن منبع را تبیین می کند. اما وجود واقعیت در خبر به مثابه اساسی ترین پایه روزنامه نگاری تحقیقی، حکم اخلاقی مورد تأکید قرآن مبنی بر عدم تجسس در حریم خصوصی افراد است.

در آیه 12 سوره حجرات قرآن کریم، خداوند خطاب به بندگان خود می فرمایند: «ای ایمان آورندگان! از بسیاری گمان ها بپرهیزید؛ زیرا برخی گمان ها گناه است و در امور دیگران تجسس نکنید.»

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، تجسس را «پیگیری و تفحس از امور مردم (اموری که مایل اند پنهان بماند و تو آنها را پیگیری می کنی تا خبردار شوی» معنا می کند. اما این تجسس برای اطلاع شخصی است. حال مرز اخلاق در روزنامه نگاری تحقیقی به مویی بند است. چرا که به فرموده امام صادق(ع): «احترام مؤمن از حرمت کعبه بالاتر است.»

در اینجا بحث، درباره ی تجسس برای اطلاع شخصی است؛ یعنی تجسس کننده برای اینکه خودش از امور شخصی دیگران باخبر شود، این کار را می کند؛ بنابراین، تجسس در امور شخصی افراد برای انتشار و اطلاع دادن به دیگران (در سطح وسیع که در رسانه ها وجود دارد)، با شدت و قبح افزون تری مردود خواهد بود.

تأکید قرآن بر بیان واقعیت، داشتن منبع و ورود نکردن به جزئیات احوال خصوصی مردم، از اصول روزنامه نگاری تحقیقی است. این نوع روزنامه نگاری ابزاری برای احقاق حق نظارت مردم بر دولت با واسطه خبرنگاران بوده و نباید نباید تا زمانی که افشای موضوعی به نفع عموم باشد، دست تجاوز به حریم افراد و پرده دری زد.

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google BookmarksSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
منتشرشده در یادداشت
محتوای بیشتر در این بخش: « قوه‌ تأسیسیه

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

محبوب ترین ها